۰
حقوق گام به گام شماره 85

بررسی جنبه های حقوقی چک

تاریخ انتشار
چهارشنبه ۴ مهر ۱۳۹۷ ساعت ۰۸:۳۷
بررسی جنبه های حقوقی چک
 (1) اصطلاحات
* چک نوشته ای است که برابر آن صادر کننده تمام یا قسمتی از پولی را که نزد بانک (محال علیه) دارد به نفع خودش مسترد می کند و یا آن را به دیگری واگذار می نماید.
* صادر کننده چک شخصی است که عمل صدور چک را با امضای آن انجام می دهد و باید در تاریخ مندرج در چک (سررسید) به اندازه مبلغ آن نزد بانک وجه نقد یا اعتبار داشته باشد.
* دارنده چک شخصی است که برای اولین بار چک را به بانک ارایه می کند و در صورت عدم موجودی یا کافی نبودن موجودی با تقاضای او، بانک گواهی عدم پرداخت به نام او صادر می کند.
انواع چک
* چک عادی: چکی است که اشخاص برعهده بانکها به حساب جاری شان صادر می کنند و دارنده آن تضمینی جز اعتبار صادر کننده آن ندارند.
* چک تضمین شده چکی است که توسط بانک به عهده همان بانک به درخواست مشتری، صادر و پرداخت وجه آن توسط بانک تضمین می شود.
* چک تأیید شده چکی است که اشخاص عهده بانکها به حساب جاری خود، صادر و توسط بانک پرداخت وجه آن تأیید می شود.

مطالبه وجه چک از طریق طرح دعوی حقوقی
برابر قانون تجارت چک باید به محض ارائه کارسازی شود و پرداخت وجه نباید وعده داشته باشد اما درعمل شاهد آن هستیم که مردم در جامعه از چک به عنوان وسیله کسب اعتبار استفاده می کنند و معمولاً چک ها وعده دار هستند. پس از آنکه دارنده چک به بانک مراجعه کرد و به علت کسر موجودی یا فقدان موجودی از بانک گواهی عدم پراخت دریافت کرد می تواند با تقدیم دادخواست مطالبه علیه صادر کننده چک و نیز کسانی که چک را پشت نویسی کردند اقامه دعوی کنند. در دعاوی حقوقی صادر کننده و ظهرنویس ها (کسانیکه چک را پشت نویسی کرده اند) دارای مسؤولیت تضامنی اند یعنی هر یک از آن در قبال کل مبلغ چک مسؤولیت دارند و دارنده چک مختار است به همه آنان یا یکی از آنان مراجعه کند.
لازم بذکر است در صورتیکه در حساب کسر موجودی باشد، دارنده چک با ارائه اصل آن به بانک و تصریح باینکه چه میزان دریافت داشته است می تواند میزان موجودی ر ا دریافت کند و نسبت به مازاد، از بانک گواهی بگیرد که همین گواهی جانشین چک خواهد شد.
از طرف دیگر، چک ممکن است در وجه حامل یا شخص معین یا به حواله کرد باشد و ممکن است به صرف امضای پشت آن به دیگری منتقل شود. بنابراین هنگامی که صادر کننده چک با خط کشیدن روی کلمه «حواله کرد» قلم می زند حق پشت نویسی را از کسی که چک در وجه او صادر شده سلب می نماید دریافت کننده چک هم با قبول چک با این وضعیت حق انتقال چک را به دیگری از خودش سلب کرده، لذا در صورت انتقال به دیگری بانک می تواند از پرداخت وجه آن به شخص ثالث خودداری کند.
پس از اخذ گواهی عدم پرداخت از بانک، دارنده چک با تنظیم دادخواست به دادگاه حقوقی مراجعه می­کند و پس از ثبت دادخواست زمان تشکیل جلسه دادرسی به وی ابلاغ می شود.
برای رسیدگی به این دعوی اصولاً دادگاه محل اقامت خوانده دعوی صلاحیت دارد. اگر چک در همان مکانی که صادر شده است باید پرداخت شود دارنده چک باید ظرف 15 روز از تاریخ صدور، وجه آن را مطالبه کند و اگر از یک نقطه به نقطه دیگر ایران صادر شده باشد باید ظرف 45 روز از تاریخ صدور چک مطالبه شود و الا دارنده چک نمی تواند دیگر وجه آن را از ظهرنویس مطالبه نمايد. بلکه فقط صادر کننده چک مسؤولیت پرداخت وجه چک را خواهد داشت و دارنده چک نمی تواند از مزایای مسؤوليت تضامنی صادر کننده و ظهرنویس استفاده کند.
پرسش: اگر چک با ظهرنویسی به دارنده منتقل شود و ما بین ظهرنویس و صادر کننده اختلاف حساب پیش آید، آیا این امر مانع از پرداخت وجه چك به دارنده آن می شود؟
پاسخ: فرض کنیم آقای «م» برای خرید یک واحد آپارتمان چکی را به آقای «ک» که فروشنده است می دهد و آقای «ک» آن را با پشت نویسی به آقای «س» منتقل می کند ادعای صادر کننده چک یعنی آقای «م» مبنی بر اختلاف حساب با آقای «ک» تأثیری در حقوق خواهان آقای «س» که چک با پشت نویسی به او منتقل شده، ندارد.
البته بدیهی است که صادر کننده چک می تواند با تقدیم دادخواست دیگر به طرفیت واگذار کننده چک یعنی آقای «ک» حقوق خود را مطالبه نماید.
پرسش: چنانچه تاریخ چک یا مبلغ آن با حروف و رقم نوشته شده باشد و بین آنها اختلاف باشد کدام یک معتبر است؟
پاسخ: در صورت بروز اختلاف بین آنها مبلغی که با حروف نوشته شده یا تاریخی که با حروف نوشته شده دارای اعتبار خواهد بود.
پرسش: آیا دارنده چک می تواند دیرکرد و خسارات وارده را هم از صادر کننده یا ظهرنویس و ضامن مطالبه کند؟
پاسخ: بله. با درخواست خواهان دادگاه خسارت تأخیر تأدیه را برمبنای نرخ تورم از تاریخ چک تا زمان وصول آن که توسط بانک مرکزی اعلام می شود و نیز هزینه دادرسی و حق الوکاله را برطبق تعرفه های قانونی محاسبه و خوانده یا خواندگان را به پرداخت آنها محکوم می کند.

سایر حمایت های قانونی
با هدف پیشگیری از صدور چک بلا محل و حسن استفاده از چک، و بر اساس ابلاغیه بانک مرکزی اطلاعات مربوط به هر برگه چک برگشتی تا 7 سال در سامانه اطلاعاتی بانک مرکزی باقی خواهد ماند. در قانون قبل برای هر فقره چک برگشتی تنها 6 ماه بود.
هم چنین در شرایط حاضر، دارنده می تواند از طریق دفاتر خدمات قضایی در تهران، و با مراجعه به دادگستری در شهرستانها، با تقدیم دادخواست و رعایت تشریفاتی دعوای مطالبه مطرح نماید. از ویژگیهای طرح دعوی حقوقی در مراجع دادگستری این است که به لحاظ این که چک در حکم اسناد لازم الاجراست، علاوه بر عدم نیاز به پرداخت خسارت احتمالی می توان تقاضای تأمین خواسته، یعنی توقیف اموال خوانده با هدف جلوگیری از نقل و انتقال آنها نمود، و به دنبال قطعیت حکم با حصول شرایطی، محکوم به زندان اعزام می شود.

تأثیر نقل و انتقال چک قبل و بعد از شکایت کیفری
ابتدا لازم به ذکر است که برای تعقیب کیفری صادر کننده چک بلامحل نیاز به شکایت دارنده چک می باشد، که برابر قانون دارنده آن به کسی گفته می شود که برای اولین بار چک را به بانک ارائه می دهد و به نام او گواهی عدم پرداخت صادر می شود. برای این که تشخیص داده شود چه کسی اولین بار برای وصول وجه چک به بانک مراجعه کرده است بانک ها مکلفند به محض مراجعه دارنده چک، هویت کامل و دقیق او را در پشت چک با ذکر تاریخ قید کنند. شخصی که چک پس از برگشت از بانک به وی منتقل می شود حق شکایت کیفری ندارد. البته اگر شخصی چک را برگشت بزند و سپس فوت کند ورثه او حق تعقیب کیفری دارند زیرا چک به طور قهری به آنها منتقل می شود. بنابراین چنانچه بعد از برگشت چک از بانک، دارنده آن را به دیگری انتقال دهد یا حقوق خود را نسبت به چک به هر نحو به دیگری واگذار کند تعقیب کیفری متوقف می شود و متهم از این حیث قابل تعقیب نخواهد بود.

امکان همزمان مسئولیت کیفری هم برای شخص حقوقی و هم حقیقی
طبق قانون چک مسئوليت كيفري اشخاص حقوقي مانع مسئوليت اشخاص حقيقي مرتكب جرم نيست. بنابراین اگر كساني كه مسئوليت اداره شخص حقوقي را برعهده دارند يا كساني كه به هر عنواني خود را منتسب به يك شخصيت حقوقي معرفي مي‌كنند، در صورتي كه در راستاي اين سمت يا در راستاي منافع شخص حقوقي مرتكب صدور چک بلا محل شوند، شخص حقيقي مرتكب جرم در كنار شخص حقوقي هر دو بايد پاسخگوي رفتار مجرمانه باشند.

برگشت زدن چک از طریق وکیل یا نماینده
در فرضی که قصد بر وصول مبلغ چک از طریق وکالت یا نمایندگی باشد، دارنده چک باید هویت و نشانی خود را با تصریح نمایندگی شخص مورد نظرش در پشت چک قید کند در این صورت بانک گواهی عدم پرداخت را به نام صاحب چک یعنی کسی که چک در وجه او نوشته شده، صادر می کند و حق شکایت کیفری او محفوظ خواهد بود. همچنین دادن وکالت برای وصول مبلغ چک (مانند آنچه که در باجه کلر اتفاق می افتد)، انتقال چک نیست و وکیل می تواند از طرف موکل اقدامات لازم را اعم از کیفری یا اقامه دعوی حقوقی یا صدور اجرائیه از طریق اداره ثبت اسناد و املاک به عمل آورد.

چگونگی نقل و انتقال با خط زدن عبارت: «به حواله کرد در متن چک»
برابر قانون چک ممکن است در وجه حامل یا شخص معین یا به حواله کرد باشد یا اینکه چک با امضا در پشت آن به دیگری منتقل شود. اما هنگامی که صادر کننده چک با قلم زدن عبارت « به حواله کرد » در متن چک حق پشت نویسی را از کسی که چک در وجه او صادر شده سلب می کند و دریافت کننده هم با پذیرش چک، با این وضع موافقت می کند، به نظر می رسد که شخصیت دارنده چک برای صادر کننده مهم بوده و نمی خواهد چک مزبور توسط دیگری دریافت شود و باید پذیرفت که در صورت انتقال این گونه چک ها به دیگری بانک می تواند از پرداخت وجه آن به غیر خودداری کند.

آثار چک در وجه حامل
در هنگام مراجعه به بانک جهت نقد کردن وجه چک، باید دارنده آن را پشت نویسی و امضاء کند. چنانچه چک در وجه شخص معینی باشد، صرفاً آن شخص می‌تواند مبلغ آن را با ارایه کارت ملی دریافت نماید و بانک آن مبلغ را به دیگری نمی‌پردازد. بنابراین اگر چنین چکی مفقود شود یا به سرقت برود، قابل نقد شدن نیست. ولی چکی که در وجه حامل یا آورنده آن صادر شده باشد، بعد از پشت نویسی توسط هر شخصی قابل نقد شدن است.

چگونگی پرداخت وجه چک در صورت فوت صادر کننده
در صورتیکه صادر کننده فوت کند و هنوز تکلیف اموال و تعداد ورّاث وی تعیین نشده باشد، پرداخت وجه چک توسط بانک منعی ندارد. زیرا با صدور آن صاحب چک وجه آن را به شخص دیگری واگذار کرده است و این تصمیم در زمان حیات او بوده است. هم چنین اگر چک مدت دار و تاریخ سررسید آن بعد از فوت صادر کننده باشد باز چنین حکمی جاری است. برای مثال تاریخ صدور چک 1394/04/01 است و سررسید 1394/07/20 و صادر کنده در تاریخ 1394/06/05 فوت می کند. از آنجایی که بدهی های دارای وعده متوفی بعد از فوت او به روز و حال می شود از این رو در این حالت نیز چون چک در زمان حیات متوفی صادر شده است، با مرگ او بدهی مدت دار او حال خواهد شد.

حکم چک های دو امضایی یا مهردار
در مواقعی چک دارای دو امضاء و یا با مهر قابل پرداخت می باشد. در برخی موارد صادرکننده چک به قصد پرداخت نکردن یا تأخیر در پرداخت چک، عمداً چک را با یک امضا یا بدون مهر تحویل می‌دهد. از آنجایی که مسلماً این چک نقد نخواهد شد در صورت شکایت و سیر مراحل وقت گیر و طولانی حقوقی، آثار منفی زیادی در بر دارد. لذا باید از صادر کننده خواسته شود در چک قید کند که این چک دو امضاء نبوده و نیاز به مهر ندارد، که در این صورت می‌توان از وی به جرم کلاهبرداری شکایت نمود.

مراحل طرح دعوای حقوقی چک پرداخت نشدنی
جهت شروع دعوی بدواً نیاز به تنظيم برگ دادخواست می باشد و خوانده چنين دعوايي فقط صادر كننده چك بلامحل است. اما اگر دارنده چك بلامحل آنرا از ظهرنويس تحويل گرفته باشد، مي تواند هم عليه صادر كننده و هم عليه ظهرنويس (در صورت اخذ گواهی عدم پرداخت با فاصله 15 روز از تاریخ سررسید) و يا عليه هر دوي آنان در دادگاه محل صدور آن اقامه دعوی نمايد.
قابل ذكر است كه در فرضی که چک بلامحل دارای جنبه کیفری باشد (یعنی وعده دار، مشروط، تضمینی و یا بدون تاریخ و سفید امضاء نباشد)، استفاده از طريق شکایت در دادسرا و نتیجتاً اعمال فشار بیشتری بر متهم می توان مبلغ آن را وصول نمود. همچنین در فرض معرفی مال و موردیکه ممنوع الخروجی صادر کننده موضوعیت داشته باشد، مراجعه به اجراء ثبت براي وصول وجه چك قابل توصیه می باشد.
در غیر موارد مذکور دعوي حقوقي عليه صادر كننده چك پرداخت نشدني، گرچه به علت طولاني بودن جريان دادرسي زياد مورد علاقه دارندگان آن نيست، اما باید گوشزد نمود دارنده چك مي تواند درخواست صدور حكم به پرداخت خسارت تأخير تأديه را از تاريخ تقديم دادخواست محاسبه و بدون نياز به توديع خسارت احتمالي اقدام نماید. ضمن اینکه مطابق قانون محکومیت های مالی، که اصل را بر عدم اعسار محکوم علیه گذارده، در بیشتر موارد امکان حبس وی وجود دارد.
پرسش: اگر کسی چک را به نفع « الف » صادر کند و فرد اخیر از آن چک در معامله ای با « ج » استفاده کند آیا صادر کننده چک می تواند از پرداخت وجه چک به فرد « ج » به لحاظ آنکه بین او و« الف » اختلاف وجود دارد، جلوگیری کند؟
پاسخ: هرگاه کسی بابت خرید کالایی چکی بدهد که صادر کننده آن شخص دیگری است، صادرکننده چک نمی تواند به واسطه وجود اختلاف بین خود وگیرنده اولیه چک، شخص ثالث را از دریافت وجه آن چک محروم کند، زیرا هیچ ایرادی به دارنده دارای حسن نیت چک وارد نخواهد بود. به علاوه از آنجایی که چک از منشأ خود جدا می شود و به عبارت دیگر دارای وصف وجه تجریدی است، به عنوان وسیله ای سریع جای پول را در مراودات اقتصادی می گیرد، لذا به محض ارائه به بانک باید پرداخت شود.

* وصول چک از طریق اجرای ثبت
دارنده چک می تواند به جای مراجعه به دادسرا و دادگاه از طریق اجرای اداره ثبت اسناد و املاک نیز وجه چک را مطالبه کند. برای صدور اجراییه، دارنده چک باید عین چک و گواهی عدم پرداخت را به اجرای ثبت اسناد محلی که بانک محال علیه در آن واقع شده تسلیم کند اجرای ثبت هنگامی دستور اجرا صادر می کند که امضای چک با نمونه امضای صادر کننده در بانک تطبیق داشته باشد و این امر توسط بانک گواهی شده باشد.
باید توجه داشت که اجراییه ثبت فقط علیه صادر کننده چک بلامحل از سوی اداره ثبت صادر می شود نه علیه ظهرنویس یا ضامن. البته هنگامی که چک به وکالت یا نمایندگی صادر می شود هم علیه صادر کننده و هم صاحب حساب اجراییه صادر می شود برای مثال در مورد شرکتها.
در صورت قصد بر اجراییه چک از طریق مراجع ثبتی با توجه باینکه چک به عنوان یک سند لازم الاجراء است، قبل از آن باید به نکات ذیل توجه نمود:
1) چك برعهده یكی از بانكهای مجاز كشور صادر شده باشد. بنابراین شامل مؤسسات اعتباری و صندوق های قرض الحسنه نمی شود.
2) بانك مربوطه مطابقت امضای صادر كننده چك بلامحل با نمونه امضای موجود وی در بانك را تصدیق كرده باشد. لذا شامل مهر بدون امضاء نمی شود.
3) معرفی مال از اموال بلا معرض صادر کننده، به علاوه ارائه اصل لاشه چک، به همراه پرداخت ده در صد از مبلغ آن به عنوان هزینه اجرایی ضرورت دارد.
4) امکان ادعا علیه ظهر نویس، یعنی کسی که چک را پشت نویسی کرده، وجود ندارد.

امکان ممنوع الخروجی صادر کننده از طریق مراجع ثبتی
در صورت تمایل دارنده چک مبنی بر ممنوع الخروج شدن صادر کننده که بعضاً برای برخی از تجّار و بازرگانان به عنوان اهرم فشار تلقی می شود، توسل به آن از طریق مراجع ثبتی میسر می باشد. لیکن در صورتی که بنا باشد وجه چک از ضامن و ظهرنویس مطالبه شود، نمی توان از طریق مراجع ثبتی به چنین اقدامی متوّسل شد و باید به دادگاه صالحه مراجعه گردد.

توصیه های پایانی
به جهت جلوگیری از جعل چک، اولاً امروزه وسایلی مانند دستگاه پرفراژ دستی آمده که برای بالا بردن امنیت چک و اسناد بهادار از آن استفاده می‌شود، و با درج مبلغ چک به صورت حک شده از جعل آن جلوگیری می شود. ثانیاً: با استفاده از رایانه و نرم افزارهای تخصصی برای نوشتن چک، این امکان وجود دارد تا چک‌ها به کمک آن صادر شود و احتمال سوء استفاده تقلیل یابد.
فایل های مرتبط
کد مطلب : ۳۸۷۹
ارسال نظر
نام شما

آدرس ايميل شما
نظر شما